Włókno, czyli węglowodany strukturalne, to bardzo istotny składnik dawki pokarmowej. Jest nie tylko źródłem energii, ale reguluje procesy trawienia i zapewnia prawidłową motorykę przewodu pokarmowego.

Do węglowodanów strukturalnych (będących budulcem ścian komórkowych roślin) zaliczamy: NDF – włókno detergentowo neutralne, ADF – włókno detergentowo kwaśne oraz ADL – ligninę detergentowo kwaśną, najmniej strawną. Wyróżnia się też NFC – węglowodany niewłókniste (niestrukturalne), których źródłem są przede wszystkim ziarna zbóż, a także część produktów ubocznych przetwórstwa rolno-spożywczego przeznaczonych na pasze, charakteryzujących się niską zawartością białka.

Ocena jakościowa pasz objętościowych opiera się m.in. na obecności w nich dwóch frakcji włókna: NDF i ADF. W diecie przeżuwaczy szczególnie ważne jest włókno neutralne, wypełniające żwacz, stanowiące źródło energii dla mikroorganizmów w nim bytujących i nadające paszy pożądaną strukturę.

Optymalny termin zbioru

Ilość włókna w paszy jest ściśle powiązana z gatunkiem rośliny oraz fazą wegetacji, w której została zebrana. Jeżeli zawartość wspomnianych wcześniej frakcji włókna znajduje się powyżej wartości optymalnych, termin zbioru był zbyt późny. Taka pasza będzie gorzej strawna, słabiej wykorzystywana i niechętnie pobierana przez zwierzęta. Z kolei jeśli zawartość NDF i ADF w roślinie znajduje się poniżej pożądanej ilości, oznacza to niską zawartość energii pochodzącej z włókna, która jest najtańsza i jednocześnie najzdrowsza dla przeżuwaczy.

W żwaczu, dzięki enzymom wydzielanym przez drobnoustroje, węglowodany strukturalne poddawane są licznym procesom i przemianom, w tym fermentacji, podczas której powstają związki wpływające na: funkcjonowanie samego żwacza, skład mleka, a także stan zdrowia krów i ich wydajność mleczną. Warunkiem prawidłowego przebiegu fermentacji w żwaczu jest odpowiednie zbilansowanie dawki pokarmowej.

Bilansując dawkę pokarmową należy pamiętać o prawidłowym stosunku paszy objętościowej do paszy treściwej, którego wartość w przeliczeniu na suchą masę nie powinna być wyższa niż 40:60 oraz o zachowaniu odpowiedniej struktury mieszaniny pasz. Co ważne, zawartość włókna surowego w suchej masie nie powinna być niższa niż 20 proc. – niedobór tego składnika może skutkować wystąpieniem nieprawidłowości w pracy żwacza, zakłóceniami w procesie przeżuwania i wydzielania śliny. Źle zbilansowane żywienie może prowadzić do zmniejszenia wydajności mlecznej, zwiększenia częstotliwości występowania chorób metabolicznych oraz obniżenia wskaźników rozrodu.

Jakość mleka

Koncentracja w dawce pokarmowej frakcji ADF i NDF ma szczególny wpływ na zwiększenie zawartości tłuszczu w mleku. Kluczową rolę w syntezie tłuszczu mleka odgrywa kierunek fermentacji w żwaczu, głównie relacje między powstającymi w nim lotnymi kwasami tłuszczowymi – octowym, propionowym i masłowym. Proporcje te zależą od stosunku węglowodanów strukturalnych do niestrukturalnych w paszy. Optymalna dawka powinna zawierać: NDF 28–38 proc. i ADF 19–21 proc. całej puli włókna.

Zawarte w paszy włókno surowe, poprzez stymulację fermentacji octowej, wpływa korzystnie na zawartość tłuszczu w mleku, natomiast łatwostrawne węglowodany (NFC) poprzez fermentację propionową wpływają na zawartość białka w mleku. Węglowodany strukturalne działają również pobudzająco na proces wydzielania śliny, co daje efekt buforowania środowiska żwacza i tym samym stwarza korzystniejsze warunki bytowania i funkcjonowania dla drobnoustrojów celulolitycznych. Natomiast zbyt duży udział NFC w dawce pokarmowej powoduje namnażanie się nadmiernej ilości drobnoustrojów amylolitycznych, których obecność sprzyja nie tylko występowaniu fermentacji propionowej, ale także fermentacji mlekowej. Powstające w ten sposób izomery kwasu mlekowego prowadzą do nadmiernego obniżenia pH żwacza, skutkiem czego mogą być m.in.: subkliniczna bądź kliniczna kwasica żwacza, przemieszczenie trawieńca, zaburzenia rozrodu, problemy z racicami oraz obniżenie parametrów mleka.

Źródła włókna

Stosowanie w żywieniu zwierząt systemów TMR lub PMR daje możliwość zoptymalizowania dawki pokarmowej pod każdym względem. Dzięki właściwościom wozu paszowego można uzupełnić włókno, którego często brakuje w paszach stanowiących podstawę dawki pokarmowej (np. kiszonki z kukurydzy). Komponentami wnoszącymi znaczną ilość włókna są przede wszystkim pasze objętościowe, takie jak np. słoma, siano i sianokiszonka. Przy ich stosowaniu należy zwrócić szczególną uwagę na właściwe rozdrobnienie, w granicach 4–5 cm. Odpowiednia struktura dawki zapobiega sortowaniu z niej poszczególnych komponentów.

Częściowe uzupełnienie włókna jest możliwe także przy użyciu pasz innych niż objętościowe, np.: suszonych wysłodków buraczanych, otrąb, łuski sojowej oraz łuski jęczmiennej, należy je jednak stosować jako dodatek podwyższający udział włókna w dawce pokarmowej, a nie jako jego główne źródło.

(łm)

Materiał opublikowany w tygodnikach Wydawnictwa Promocji Regionu: CGD, CBR, CWA, CRY, CLI 8 września 2016 r.

zdjęcie: shutterstock.com